Het vergeten verhaal van Les Synthétistes (deel 2)

In 2025 is het honderd jaar geleden dat zeven van de meest beloftevolle jonge Belgische componisten zich in 1925 verenigen in een collectief. Door een samenloop van omstandigheden ontstaat daardoor tijdens het interbellum in Brussel een uniek repertoire voor blaasorkest dat we naar aanleiding van de honderdste verjaardag aan jullie voorstellen. Luc Vertommen schetst in dit tweede artikel de context waarbinnen deze werken voor blaasorkest tot stand kwamen. Aan het einde van het artikel staan geluidsfragmenten waar je de besproken muziek voor blaasorkest die lang niet op onze concertpodia te horen was opnieuw kan beluisteren.

 TEKST: LUC VERTROMMEN

DE AANLOOP
Gilson en zijn leerlingen komen vóór het oprichten van de Synthetisten al regelmatig samen in Le Diable-au-corps, een Brussels café waar de artistieke, literaire en theaterwereld de revue passeert. Ze smeden er hechte vriendschapsbanden en ontmoeten elkaar tijdens de jaarlijkse ‘Gilsoniades’: een feestmaaltijd om hun meester te eren rond zijn geboortedag op 15 juni.

LA REVUE MUSICALE BELGE
De eerste actie van de Synthetisten is het oprichten van een eigen muziektijdschrift in mei 1925. La Revue Musicale Belge is het ‘orgaan voor muziekverenigingen en dramatische gezelschappen met artikels over onderwijs, muzikale analyses, recensies’ kortom een tijdschrift ‘boordevol informatie’. La Revue Musicale Belge is geen musicologisch tijdschrift in de enge betekenis van het woord, het voornaamste doel is om de lezers te interesseren voor symfonische muziek en vooral voor Belgische muziek. Het blad bevat artikels over zowel professionele orkesten als informatie en concertkritiek van militaire orkesten en harmonies en fanfares, waardoor het zeer ruim verspreid kan worden.

DE GILSONHULDE VAN 1925
In het allereerste nummer van La Revue Musicale Belge wordt een Jubelfeest Paul Gilson (Jubilé Paul Gilson) aangekondigd. Het comité acht het wenselijk dat ook alle harmonie- en fanfareorkesten uit on land in de loop van 1925 concerten inrichten met werken van Gilson onder de naam ‘Jubilé Gilson-Jubelfeest Gilson’. De meest prominente concerten zijn die in Brussel met de Muziekkapel van de Carabiniers en de Cercle Instrumental en vooral het concert in het Park van Brussel op 14 juni 1925 met de Phalange Artistique en de Muziekkapel van de Gidsen, beiden onder leiding van Arthur Prevost. Gilson vindt zelf echter dat zijn hulde pas compleet is als er in de toekomst ook werk van zijn leerlingen wordt gespeeld. Met dit credo geeft hij de definitieve aanzet tot het oprichten van de synthestisten als componistencollectief.

DE SYNTHETISTEN
In het novembernummer van La Revue Musicale Belge van 1925 wordt het bestaan van Les Synthétistes officieel aangekondigd. Opvallend is het gebruik van een nieuw (in het Frans onbestaand) woord: ‘Les Synthétistes’. Ook hun formule is vaag waardoor de individuele componisten hun gemeenschappelijk credo slechts als leidraad gebruiken en hun muzikale eigenheid en stijl kunnen bewaren.

PIANOALBUM
Hun eerste concrete muzikale samenwerking is de uitgave van een gemeenschappelijk pianoalbum, zoals ook Les Six hen dat hadden voorgedaan. Ze componeren elk een kort werkje (meestal twee pagina’s) dat als visitekaartje kan gelden.

DE GIDSEN
Om hun nieuwe muziek op een podium te krijgen organiseren de Synthetisten zelf vijf gezamenlijke concerten. Het eerste concert met de Muziekkapel van de Gidsen vindt plaats op 27 juni 1927 in de Brasserie Flamande, de huidige Beursschouwburg. Op het programma staan de Variations sur un thèmecongolais van Brenta, Humoresque en Charlot van Poot, Epitaphe (kopers) en La Mosquée

(Lily Djanel zang) van Bernier en Fantasque nr.2 en Feu d’artifice van Schoemaker. Het concert wordt in de pers uitvoerig besproken en ingeleid door Paul Collaer en is, mede door de openlijke steun van Prevost, Collaer en de pers, voor de jonge componisten een stap in de goede richting,

Na een tweede gemeenschappelijk concert met kamermuziek op 19 en 27 januari 1928 in L’Union Coloniale in Brussel klinkt opnieuw nieuwe muziek voor harmonieorkest tijdens een concert in Oostende op 14 december 1929 met de Muziekkapel van het 3de Linie onder leiding van Constant Moreau (1891-1975), een leerling van Gilson. Tijdens dit concert in Oostende klinkt uitsluitend muziek van de Synthetisten met de Variations sur un thème Congolais van Brenta, Epitaphe van Bernier, het Concertino voor piano en harmonieorkest van de Bourguignon, Charlot van Poot, Deux adaptions van Gilson, Charles Stratton van Dejoncker en Feu d’Artifice van Schoemaker.

VIJFJARIG BESTAAN
Naar aanleiding van het vijfjarig bestaan van de Synthetisten speelt de Muziekkapel van de Gidsen op 27 februari 1930 een tweede concert. In de zaal van het Brusselse conservatorium. Op het programma staat het Poème symphonique en forme d’ouverture van Gilson, twee fragmenten uit Jardin des Supplices (naar Mirbeau) en Charles Stratton van Dejoncker, Deux fantasques van Schoemaker, het Concertino voor piano en harmonieorkest van de Bourguign, Epitaphe (kopers) en Mélodies Brèves (Livine Mertens, zang) van Bernier, het derde deel uit Charlot en Jazz Music van Poot en Zo’har van Brenta.

UIT ELKAAR
Het orkest van Radio-Belgique speelt op 18 maart 1930 en 26 augustus o.l.v. René Tellier en Franz André een volledig programma met symfonische muziek van de Synthétisten en op 28 december 1930 wordt hun kamermuziek geprogrammeerd in Charleroi. In de kamermuziekzaal van het Paleis voor Schone Kunsten speelt een gelegenheidskamerorkest onder leiding van Franz André een volledige symfonisch programma met muziek van de Synthetisten. Als vanaf het midden van de jaren dertig de individuele componisten hun weg vinden binnen de programma’s van de belangrijkste Belgische programmatoren en operahuizen vervalt hun voornaamste reden van bestaan. Als vanaf de jaren 1930 het NIR de fakkel overneemt van het promoten van het modernisme gaan Brenta in 1931, Poot in 1933, Dejoncker in 1935 en Schoemaker in 1936 voor de nieuwe radio-omroep werken en valt hun samenwerking geleidelijk aan uit elkaar. La Revue Musicale Belge blijft nog verder bestaan tot in 1939.

 

LUISTERTIPS – PAUL GILSON (1865-1942)
HARMONIEORKEST – Klik HIER.
Poème symphonique en forme d’ouverture (1900) – Muziekkapel van de Belgische Luchtmacht o.l.v. Matty Cilissen (Naxos cd Nr 9.70351 – The Synthetists Revisited).

Waarschijnlijk het beste originele historische werk voor harmonieorkest uit zijn tijd: negen jaar voor de First Suite van Gustav Holst en veertien jaar voor Dionysiaques van Florent Schmitt.

Met Poème symphonique en forme d’ouverture (1900) zoekt Gilson aansluiting bij de taal van de symfonische gedichten van Franz Liszt, César Franck en Richard Strauss. Gilsons werk is gebaseerd op twee Rubensiaans aandoende schilderijen van Antoine-Joseph Wiertz (1806–1865). Het symfonisch gedicht vertaalt in ruime mate de nerveuze lyriek en het wilde, stormachtige coloriet die de schilderijen vol beweging en dramatische lichtcontrasten op de componist maakten. Gilson gebruikt beperkt melodisch materiaal met voortdurend terugkerende kernachtige ritmische motieven en ver doorgedreven chromatiek. Een groots slotkoraal besluit het symfonisch gedicht gekenmerkt door zijn kleurrijke en monumentale bijna Straussiaanse orkestklank. In tegenstelling tot zijn grote werken voor fanfareorkest ervaart Gilson heel wat moeilijkheden om zijn grote originele werk voor harmonieorkest uitgevoerd te krijgen. Het symfonisch gedicht werd pas voor het eerst gespeeld op 9 juli 1922 door Henri Séha met zijn Royale Harmonie uit Wasmes tijdens een concert in de Jardins des Tuileries in Parijs samen met de Garde Républicaine. In 1925 programmeert Arthur Prevost het symfonisch gedicht tijdens het concert met de Muziekkapel van de Gidsen op 14 juni 1925 in Brussel naar aanleiding van de zestigste verjaardag van Gilson. Na de eerste uitvoering van het Poème Symphonique en forme d’ouverture bleef het werk onuitgegeven en onuitgevoerd tot enkele jaren geleden Luc Vertommen de partituur reconstrueerde op basis van het manuscript van de componist zoals dit wordt bewaard in de bibliotheek van het Brusselse Conservatorium.

FANFARE PURE – klik HIER
Valse symphonique N°1 (1892-fanfare pure) Hauts-de-France Brass Band o.l.v. Luc Vertommen (live-uitvoering van 21 juni 2023)
Gilson componeert twee symfonische walsen voor fanfareorkest. De Valse symphonique N°1 is opgedragen aan de fanfare La Concorde uit Gilly. Het is een zeer persoonlijk werk waarin een kort en jachtig eerste thema afwisselt met zingende secundaire motieven. De Valse symphonique N°1 is een uiterst virtuoos werk waarvan de subtiliteit en de vindingrijkheid samen met het rijke vakmanschap van Gilson pas duidelijk zijn wanneer men de symfonische wals enkele keren heeft beluisterd.
Als eerste componist met internationale allure schrijft hij een groot aantal werken bij mekaar waarin hij zijn artistieke mogelijkheden ten volle kan etaleren en verricht hij, ook internationaal, baanbrekend werk. In deze werken daagt hij de muzikanten uit om hun technisch kunnen te verbeteren en schrijft werken die telkens uitmunten door hun meesterlijke orkestratie. Veel van zijn grote symfonische werken voor blaasorkest kregen nooit het aanzien en de waardering die ze verdienen mede omdat ze nooit eerder werden uitgegeven. Hopelijk wekt de studies van de voorbije decennia een (hernieuwde) interesse voor dit deel van ons cultureel erfgoed. De blaasmuziek van Paul Gilson is te beluisteren op een viertal cd’s.

Foto van de Muziekkapel van de Gidsen op het podium van het Brusselse conservatorium. Cordial hommage à l’honneur auteur des Variations sur un thème Congolais. Arthur Prevost, aôut 1927. Opgedragen aan Gaston Brenta. Archief Joseph Buyst.

Klik voor deel 1 van dit artikel HIER.

 

Dit artikel is overgenomen uit Klankwijzer eMagazine. Wil je Klankwijzer eMagazine voortaan (gratis) in je mailbox ontvangen? Meld je aan via: https://bit.ly/KWeMagazine

Wil je jouw concert of activiteit ook promoten met een redactioneel artikel in het eMagazine en de overige mediakanalen van Klankwijzer? Kijk voor de mogelijkheden op https://bit.ly/KWopties.

 

Gepubliceerd: 01 sep 2025 - 18:45
Laatste update: 27 aug 2025 - 08:21